Η ΛΑΪΚΗ ΠΟΙΗΤΡΙΑ ΑΝΤΩΝΟΥΣΑ ΚΑΜΠΟΥΡΟΠΟΥΛΑ (1790-1875) ΜΕΡΟΣ Β΄: ΜΕΡΙΚΑ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ

 Σήμερα θα λεγόταν Αντωνία Καμπουράκη.Η κατάληξη -οπούλα σήμαινε για κείνη την εποχή ότι είναι κόρη Καμπουράκη,ότι αυτό είναι το πατρικό της επίθετο.Η Αντωνούσα υπέγραφε πάντα με το πατρικό της παρόλο ότι είχε κάνει δύο γάμους.Ο δεύτερος γάμος ήταν κάτι συνηθισμένο και αποδεκτο- τότε λόγω τών πολλών θανάτων, όχι όμως και να κρατάει παντρεμένη γυναίκα το πατρικό της επίθετο,δεν ξέρω όμως να πω παραπέρα για το τι σήμαινε αυτό.Μερικές πληροφορίες πού κατάφερα να συγκεντρώσω γι αυτή από σκόρπιες αναφορές και από τα βιβλία της:

Η Αντωνούσα Καμπουροπούλα γεννήθηκε το 1790 στην περιοχή τών Χανίων,η εξέγερση την βρήκε στα Χανιά και ανήκε σε σχετικά εύπορη οικογένεια,έμεινε όμως αγράμματη ακολουθώντας τη μοίρα τών γυναικών τής εποχής της.Στην περιοχή της είχε τη φήμη ότι ήταν ιδιαίτερα ωραία γυναίκα.Παντρεύτηκε με τον Γεώργιο Παπαδάκη,έναν φημισμένο πολεμιστή τής περιοχής,από οικογένεια αγωνιστών με πολλούς νεκρούς και απέκτησε έναν γιό.

Με το ξεσήκωμα τού 21 στην Πελοπόννησο εξαπολύεται στην Κρήτη ένα μεγάλο κύμα τρομοκρατίας.Κυνηγημένη η Αντωνούσα καταφεύγει με άλλες γυναίκες στα βουνά.Σε μιά μάχη στο Μελιδόνι,κοντά στο Ρέθυμνο,σκοτώνεται ο άντρας της.Για το θάνατό του θα δόσει στο βιβλίο της όλες τις πληροφορίες πού γνώριζε καθώς και για την τύχη τών συμπολεμιστών του.Η ίδια καταφεύγει με τον γιό της πρόσφυγας στη Σύρο,όπου είχαν καταφύγει και άλλοι κυνηγημένοι Έλληνες.Εκεί παντρεύεται δεύτερη φορά με έναν πρόσφυγα από τη Χίο πού λεγόταν Ζαραχάνης και ανοίγει βιοτεχνία κατασκευής κρητικών μαντηλιών και άλλων ειδών λαϊκής τέχνης πού έγινε το μέσον βιοπορισμού της για όλη την υπόλοιπη ζωή της και όταν έφυγε από τη Σύρο.Στη Σύρο μάλιστα μάζεψε όσα κορίτσια από το νησί ενδιαφέρονταν και τούς μάθαινε την τέχνη της πού είχε μάθει η ίδια στην Κρήτη από τις γυναίκες τής οικογένειάς της.Η δράση της αυτή έγινε γνωστή και ο βασιλιάς Όθωνας τής απένειμε το παράσημο τού ελληνικού αγώνα με τιμητικό δίπλωμα για τη συμβολή της στη διάδοση τής λαϊκής τέχνης.Η Αντωνούσα όμως δεν ήταν ικανοποιημένη,μέσα της έκαιγε όπως λέει η ίδια,η επιθυμία να ξεπεράσει τον εαυτό της και να εκφραστεί και με τα απρόσιτα γι αυτήν εργαλεία τού γραπτού λόγου.Η μεγάλη συναισθηματική φόρτιση πού τής έφερε ο θάνατος τού μοναχογιού της την έκαναν να πάρει τη μεγάλη απόφαση να ξεκινήσει να μάθει γράμματα.Φαίνεται όμως ότι στην Ερμούπολη έμαθε κάτι περισσότερο από ανάγνωση και γραφή.Ήρθε σε επαφή με τις φιλοσοφίες τού Διαφωτισμού πού επικρατούσαν τότε στον ιδεολογικό χώρο.Επειδή οι φιλοσοφίες αυτές δεν οδηγούν αναγκαστικά στην αφύπνιση τών γυναικών, είναι εύλογο να σκεφτούμε ότι παρουσιάστηκαν στην Αντωνούσα μέσα από τη ματιά και την ερμηνεία μιάς συνειδητοποιημένης γυναίκας. Γνωρίζοντας ότι η Ευανθία Καίρη,η αδελφή τού Θεόφιλου και συγγραφέας,όπως αποδείχτηκε τής “επιστολής προς τας φιλελληνίδας” ήταν η μοναδική γυναίκα εκείνη την εποχή η οποία βρισκόταν σε επαφή με τα κυκλώματα τού Διαφωτισμού στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και από την άλλη μεριά είχε βάλει σκοπό τής ζωής της και δούλευε αθόρυβα- αθόρυβα γιατί εκείνη είχε υποκύψει στην αναγκαιότητα τής σιωπής τών γυναικών-για τη μετάδοση τής γνώσης στις γυναίκες και από την άλλη μεριά έμενε κι εκείνη στη Σύρο δεν είναι αβάσιμο να σκεφτούμε ότι αυτή υπήρξε η δασκάλα τής Αντωνούσας.
Όπως μπορούμε να διαπιστώσουμε, η Ευανθία Καίρη,λίγο μετά την κήρυξη τής Επανάστασης εγκαταστάθηκε στην Ερμούπολη όπου έμενε το μεγαλύτερο διάστημα τού χρόνου μέχρι το 1839,όπως φαίνεται από την αλληλογραφία της πού διασώθηκε.

Μετά την έκδοση τού πρώτου βιβλίου της,η Αντωνούσα εκδίδει κι άλλα βιβλία εμπνευσμένα από την επανάσταση τού 1821 στην Κρήτη:

--Το θεατρικό έργο “Γεώργιος Παπαδάκης ή η έφοδος τής Γραμβούσης”,το οποίο ανέβασε ερασιτεχνικός θίασος το 1846 στην Ερμούπολη,διακόπτοντας έτσι την από χρόνια μονοπώληση τής θεατρικής σκηνής της από ιταλικούς μελοδραματικούς θιάσους (βλ.Νικ.Λάσκαρη:Ιστορία τού νεοελληνικού θεάτρου τομ. Β΄,σελ.125).Τον επόμενο χρόνο το έργο κυκλοφορεί σε βιβλίο με τίτλο:”Γεώργιος Παπαδάκης.τραγωδία εις πράξεις πέντε διηρημένη.Ποίημα τής Αντωνούσας Ι. Καμπουροπούλας εκ Χανίων τής Κρήτης.Εν Αθήναις,εκ τής τυπογραφίας Κ. Αντωνιάδου,1847, σελ.52)

Το χρόνο αυτό η Αντωνούσα εντοπίζεται στην Αθήνα και στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στο Μεσολόγγι ασκώντας πάντα βιοποριστικά την λαϊκή τέχνη της.

--Το 1860 την συναντά στο Μεσολλόγι η ελληνικής καταγωγής ρουμανίδα πριγκίπισσα Έλενα Γκίκα,γνωστή στούς φιλολογικούς κύκλους με το ψευδώνυμο Δώρα ντ'Ίστρια η οποία ήταν και τολμηρή περιηγήτρια,γυρνώντας με άλογο την απρόσιτη Ελλάδα και στο βιβλίο πού έγραψε αργότερα με τις εντυπώσεις της απ'αυτή την περιήγηση κάνει αναφορά στη συνάντηση με την Αντ.Καμπ.(Βλέπε: Excursions en Roumelie et en Moree par madame Dora d'Istria.Premier volume.Zurich,Meyet et Zeller.Paris,3 Chertubiej,1863,σελ.313).Σαν διανοουμένη η Δώρα ντ'Ίστρια βρίσκει κι αυτή την ποίηση τής Αντωνούσας απλοϊκή και άτεχνη,τονζει μόνο πόσο εντυπωσιάστηκε από την επιβλητική παρουσία της και εκτιμά μάλιστα ότι η γυναίκα αυτή στα νιάτα της πρέπει να υπήρξε εξαιρετικά ωραία.Οι διανοούμενοι σύσσωμοι δεν κατάλαβαν ποτέ ποιά ήταν η αξία μιάς γυναίκας για εκείνη την εποχή και όχι μόνο,πού δήλωσε με τόσο θάρρος και αποφασιστικότητα :”θα μιλήσω κι εγώ,έτσι όπως μπορώ να τα πω.Κάθε άνθρωπος πρέπει να μιλάει μ'αυτό πού κατέχει”.

--Το 1861 η Αντωνούσα Καμπουροπούλα κυκλοφορεί νέο θεατρικό με τίτλο:”Λάμπρω.Τραγωδία εις πράξεις πέντε,ποίημα τής Αντωνούσης Ι.Καμπουροπούλας εκ Χανίων τής Κρήτης,εν Μεσολογγίω,τύπ.Ελληνικών Χρονικών,1861,εκ σελ. 66”αφιερωμένο στον Δημ.Καλλέργην.

--Το βιβλίο πού κυκλοφορεί το 1863 στην Αθήνα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω τής θεματικής του πού το ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα.Έχει τίτλο “η μνήμη ήτοι τα συμβάντα τής Ναυπλιακής και Οκτωβριανής επανάστασης:ποίημα τής Αντωνούσας Ι. Καμπουροπούλας εκ Χανίων τής Κρήτης,εν Αθήναις-τυπ.Η φιλόμουσος Λέσχη,1863.σελ.45).Από το βιβλίο αυτό φαίνεται ότι η παρασημοφόρησή της από τον Όθωνα δεν εμπόδισε την Αντωνούσα να πάρει ενεργό μέρος στον αγώνα για την εκθρόνισή του.Δείχνει ότι η ποιήτρια η οποία είχε περάσει πια τα εβδομήντα υπήρξε μέλος τής μυστικής εταιρείας πού δούλεψε για την ανατροπή τού Όθωνα.Με το βιβλίο της μαρτυρεί ότι υπήρξε μία τέτοια εταιρεία στην οποία συμμετείχαν και μερικές γυναίκες (όπως έγινε γνωστό,αρχηγός ήταν επίσης μιά γυναίκα,η Καλλιόπη Παπαλεξοπούλου, γιαγιά τής ποιήτριας Μυρτιώτισσας και τής δυναμικής φεμινίστριας τού μεσοπολέμου Αύρας Θεοδωροπούλου, η οποία όμως μετά την επιτυχία τού σκοπού δεν συνέχισε την πολιτική δράση της παρόλη την αντίθεση πού είχε και απέναντι στον νέο βασιλιά).Η Αντωνούσα δε λέει πολλά για τη δράση τής εταιρείας αυτής,σκοπός της είναι με την έκδοση τού βιβλίου της,όπως δηλώνει η ίδια,να φανερώσει τα πρόσωπα πού γνώριζε ότι συμμετείχαν και να τα παραδόσει στην ιστορία.

__Το τελευταίο της βιβλίο.ένα θεατρικό με τίτλο:”Η έξοδος τού Μεσολογγίου”.Τραγωδία εις πέντε πράξεις υπό τής κυρίας Αντωνούσης Καμπουράκη Κρήσσης,εν Αθήναις,εκ τής τυπογραφίας Ι.Κ.Βλαστού,1875,120 σελ.” το έγραψε σε ηλικια 85 ετών.Πέθανελίγο μετά τη δημοσίευσή του και κηδεύτηκε στην Αθήνα τα Χριστούγεννα τού 1875.Τον θάνατό της ανήγγειλαν οι περισσότερες εφημερίδες τών Αθηνών.

Τα βιβλία πού ανέφερα είναι αυτά πού εγώ κατάφερα να εντοπίσω,μπορεί να έχει εκδόσει και άλλα.Επίσης έγραψε μιά πληθώρα άρθρων σε εφημερίδες τών Αθηνών και τής Κρήτης με τα οποία προσπαθεί μόνιμα να ξεσηκώσει την κοινή γνώμη και να υπενθυμίζει συνέχεια στην υπόλοιπη Ελλάδα να μην ξεχνάει την Κρήτη,οι δε κρητικοί δεν γλύτωναν από τα βέλη της αν θεωρούσε ότι δεν προωθούσαν όπως έπρεπε τον αγώνα.Αναφερόταν συχνά σε όλα τα δημόσια πρόσωπα ονομαστικά υπενθυμίζοντας τι έχουν κάνει και τι δεν έχουν κάνει ενώ θα έπρεπε.Την ενοχλούσαν δε εξαιρετικά οι εσωτερικές διαμάχες τού αγώνα,ποτέ δεν εντάχτηκε σε καμιά παράταξη και έστελνε πάντα άρθρα της σε όλες τις εφημερίδες όλων τών παρατάξεων για να τονίσει την αντίθεσή της στούς εμφύλιους διαχωρισμούς.Έχει γράψει ακόμα μιά πληθώρα από επιστολές πού έστελνε σε αγωνιστές,σε πολιτικούς,στον βασιλιά ακόμα και στον τσάρο ζητώντας να επέμβουν για την απελευθέρωση τής Κρήτης.Συχνά φιλοξενούσε ποιήματά της ο Ρεθυμνιώτης λόγιος Εμμ.Βιβυλάκης στην εφημερίδα του “Ροδάμανθυς” και σύντομες αναφορές στην ποιήτρια και στο έργο της περιέχονται στα ανέκδοτα χειρόγραφα τού Παύλου Βλαστού πού ένα μέρος τους πού σώθηκε φυλάγεται στα ιστορικά αρχεία στα Χανιά.

Το γεγονός ότι όλα όσα έγραψε, βιβλία, θεατρικά, άρθρα,επιστολές, εκτός από κάποιες παραγράφους στούς προλόγους της, ήταν σε έμμετρο λόγο, δεκαπεντασύλλαβο, δείχνει ότι έτσι σκεφτόταν κι αυτός ο λόγος τής έβγαινε αυθόρμητα,κάτι πού συνέβαινε μερικές φορές σε ανθρώπους τής εποχής τού προφορικού λόγου.

Θα σημειώσω ακόμη ότι η Αντωνούσα δέχτηκε μεν σωρό τις κριτικές τών διανοουμένων,όχι όμως τον πόλεμο και τις ειρωνείες πού αντιμετώπισαν άλλες γυναίκες μετά απ'αυτήν πού τόλμησαν να μιλήσουν για γυναικεία χειραφέτηση.Με κάποιο τρόπο επέβαλε την παρουσία της και έγινε αποδεκτή στην κοινωνία.Οι λόγοι ήταν κατά τη γνώμη μου οι εξής:

--Μπορεί η ίδια να πίστευε και να κατέκτησε στην πράξη την χειραφέτηση γιατί αρνήθηκε να φερθεί σαν καταπιεσμένη γυναίκα και σαν κατώτερη αλλά η θεματική της και ο αγώνας στον οποίο καλούσε δεν ήταν το γυναικείο κίνημα πού δεν υπήρχε βέβαια τότε,αλλά αποκλειστικά η απελευθέρωση τής Κρήτης,κάτι πού δεν την έφερνε σε αντιπαράθεση με τις επιδιώξεις τών ανδρών.

--Ήταν ήδη μεγάλης ηλικίας όταν άρχισε να γράφει κι αυτό τής χάριζε ένα είδος απαλλαγής από τα επιθετικά βέλη.

--Ήταν η απαράμιλλη αποφασιστικότητά της στο δίκαιο τής στάσης της σε αντίθεση με άλλες κατοπινές γυναίκες και αγωνίστριες ακόμα οι οποίες ένοιωθαν την ανάγκη να απολογούνται συνέχεια για τη δράση τους.Η Αντωνούσα δεν έβαζε καν σε συζήτηση αυτά πού θεωρούσε δικαιώματά της και αυτό αποθάρρθνε όσους θα ήθελαν σε άλλες συνθήκες να την ρίξουν στην πυρά.Μ'αυτή ακριβώς την στάση ζωής της έρχεται να δόσει ένα παράδειγμα ακόμα και για σήμερα.