ΜΙΑ ΓΥΝΑΙΚΑ ΤΟΥ 21 ΜΙΛΑΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ: Η ΛΑΪΚΗ ΠΟΙΗΤΡΙΑ ΑΝΤΩΝΟΥΣΑ ΚΑΜΠΟΥΡΟΠΟΥΛΑ

 

ΜΕΡΟΣ Α΄: “ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΡΑΓΙΚΑ”

Με αφορμή τη φετεινή επέτειο θα κάνω ένα αφιέρωμα σ'αυτή τη γυναίκα πού το πέρασμά της από την ιστορία το σκέπασε πια η λήθη και η σιωπή,μιά σιωπή πού η ίδια δεν αποδέχτηκε ποτέ σαν μοίρα τής γυναίκας και πάλεψε μ'όλες τις δυνάμεις της για να τη σπάσει.

 Το 1840 εκδίδεται στην Ερμούπολη τής Σύρου ένα βιβλίο πού έπεσε σαν κεραυνός στην κοινωνία τής εποχής.ήταν το πρώτο βιβλίο με γυναικείο όνομα πού κυκλοφορούσε στον ελληνικό χώρο επώνυμα.Το μέγεθος τού τολμήματος μπορούμε να το συλλάβουμε μόνο αν μεταφερθούμε σ'εκείνη την εποχή και στούς περιορισμούς πού είχαν οι γυναίκες.Δυό γυναίκες είχαν γράψει μόνο πριν την Αντωνούσα.Η μία,η Ελισσάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου ήταν ουσιαστικά φυλακισμένη στη Ζάκυνθο από τούς άντρες τής οικογένειάς της και δεν μπόρεσε τίποτα να δημοσιεύσει όσο ζούσε.Η άλλη,η Ευανθία Καίρη,αδελφή τού ιδιόμορφου και αιρετικού ιερέα και φιλόσοφου Θεόφιλου Καίρη και γνωστή σαν η πιό μορφωμένη τότε γυναίκα τής Ελλάδας,είχε κυκλοφορήσει δυό βιβλία:το ένα με τίτλο “Επιστολή προς τας φιλλεληνίδας” το 1825 πού ήταν μιά έκκληση στις γυναίκες τής Ευρώπης να επέμβουν για να σώσουν τις ελληνίδες πού αυτοκτονούσαν ομαδικά για να μην πέσουν στα χέρια τών Τούρκων (στην επιστολή αυτή γίνεται λόγος όχι μόνο για ένα αλλά για πολλά Ζάλογγα).Το άλλο με τίτλο “Νικήρατος” ήταν θεατρικό.Όμως τα βιβλία αυτά δεν ήταν επώνυμα και στη θέση τού συγγραφέα γράφαν:Ελληνίδος τινός.Μόνο αργότερα πιστοποιήθηκε ότι ανήκαν στην Ευανθία Καίρη.Ο αδελφός της στον οποίο χρωστούσε την εκπαίδευσή της,θεώρησε ότι να κυκλοφορήσει ένα βιβλίο με το όνομά της ξεπερνούσε τα όρια τής “γυναικείας αιδούς” και την απέτρεψε να κάνει κάτι τέτοιο.Ο Αδαμάντιος Κοραής με τον οποίο είχε αλληλογραφία από τη μεριά του τής έγραψε ότι θα τής έφερνε επικίνδυνη ζάλη ένα κατόρθωμα πού δεν είχε κάνει καμιά άλλη γυναίκα και την απέτρεπε κι αυτός.Μπρος σ'αυτές τις νουθεσίες η Ευανθία Καίρη,αφού κυκλοφόρησε ανώνυμα τα βιβλία της,σταμάτησε εντελώς να γράφει δημόσια.

To 1840 πού εκδόθηκεντο βιβλίο τής Αντωνούσας δεν φαινόταν να είχαν αλλάξει και πολύ τα πράγματα ούτε καμιά άλλη γυναίκα είχε τολμήσει να βάλει το όνομά της σε κείμενο.Γι αυτό η τεράστια έκπληξη όταν κυκλοφόρησε το βιβλίο με την γυναικεία υπογραφή.Τίτλος του:”Ποιήματα τραγικά εμπεριέχοντα διαφόρους πολέμους τής Κρήτης επί τής ελληνικής επαναστάσεως συντεθέντα και εκδοθέντα υπό Αντωνούσας Καμπουροπούλας”Εν Ερμουπόλει,εκ τής τυπογραφίας Γεωργίου Πολυμέρη,1840.
Η έκπληξη μεγάλωνε με το άνοιγμα τού βιβλίου πού είχε σοκάρει την κοινωνία τών μορφωμένων.Η γυναίκα πού είχε τολμήσει να γράψει στα παλιά της τα παπούτσια την απαιτούμενη “γυναικεία αιδώ” και να βάλει φαρδύ πλατύ το όνομά της στο εξώφυλλο τού βιβλίου της και να καταφύγει μάλιστα στην εγγραφή συνδρομητών για να καταφέρει την έκδοση,δεν έκανε μόνο αυτό,αλλά στον πρόλογό της τάσσεται υπέρ τής γυναικείας χειραφέτησης,χωρίς να χρησιμοποιεί τον όρο αλλά μ'έναν τόσο ξεκάθαρο και απερίφραστο τρόπο πού δεν θα το έκανε όχι μόνο καμιά γυναίκα τής εποχής της αλλά θα χρειαζόταν να περάσουν πολλά χρόνια για να επαναληφθεί αυτός ο άμεσος τρόπος,ο μη απολογητικός πού συνηθίζαν και συνηθίζουν σ'έναν βαθμό ακόμα οι γυναίκες τού κινήματος (σα να ζητούν συγνώμη πού τόλμησαν να θέσουν γυναικείο ζήτημα).

Η άλλη έκπληξη πού ερχόταν να προστεθεί στις προηγούμενες ήταν η διαπίστωση ότι η γυναίκα αυτή δεν ήταν κάποια από τις γνωστές και ελάχιστες λόγιες τής αθηναϊκής κοινωνίας αλλά μιά γυναίκα αγράμματη,πού έμαθε γράμματα σε μεγάλη ηλκία για να γράψει το βιβλίο της.Το ομολογεί η ίδια η οποία μάλιστα προβλέπει τις αυστηρές κριτικές πού θα τής κάνουν οοι διανοούμενοι αλλά δεν διστάζει να σταθεί αποφασιστικά απέναντί τους και να βροντοφωνάξει με τον τρόπο της ότι είναι δικαίωμα και υποχρέωσή της να καταθέσει και τη δική της μαρτυρία με τον τρόπο πού μπορεί,για τον αγώνα τής πατρίδας της.Γράφει η Αντωνούσα στον πρόλογο:
“......Η στιχουργική αυτή εξιστόρησις,συνθεμένη με αχειραγώγητον από παντός είδους παιδείας νουν είναι φυσικόν προϊόν τού γυναικείου πνεύματος το οποίον η φιλαυτία τών ανδρών κατέχει δεσμευμένον εις το σκοτεινόν τής αμαθείας περίβολον,τον οποίον άρχισε να κρημνίζει η φιλοσοφία κατά τον παρόντα αιώνα.
Την τραγικήν ταύτην διήγησιν επιθυμούσα να εκδόσω εις φως χάριν τών υπέρ πατρίδος αγωνισθέντων Κρητών και προς ενθάρρυνσιν τού ωραίου φύλου είμαι εύελπις ότι οι ομογενείς μου θέλουν με συνδράμει προθύμως εις την έκδοσίν μου ταύτην....”.

 Η Αντωνούσα Καμπουροπούλα δεν γλύτωσε από τα βέλη τών διανοουμένων οι οποίοι βρήκαν χαμηλής ποιότητας την ποίησή της(όλο το βιβλίο της καθώς και ο,τιδήποτε έγραψε στη συνέχεια είναι σε έμμετρο λόγο δεκαπεντασύλλαβο) αλλά καθόλου δεν πτοήθηκε απ'αυτά.Από το περιεχόμενο αυτού και τών επόμενων βιβλίων της φαίνεται καθαρά ότι δεν ήταν η πίστη στη λογοτεχνική αξία τού έργου της αλλά δύο κίνητρα την έσπρωξαν να πάρει το λόγο με την πένα: πρώτα ο θάνατος τού δεκαοχτάχρονου μοναχογιού της και η διέξοδος πού αναζήτησε η απελπισία της απ'αυτή την οδύνη.Αλλα και μιά αίσθηση χρέους απέναντι στην ανθρωπότητα να μεταδόσει τη δικιά της μαρτυρία και να παρακινήσει τις νεότερες γενιές στις οποίες απευθύνεται συχνά,πού είναι καλλίτερα εφοδιασμένες από εκείνη, να γράψουν την ιστορία τής πατρίδας τους για να μάθει και ο υπόλοιπος κόσμος τα δεινά της και να αγωνιστούν για την απελευθέρωσή της.Αυτή την αίσθηση τού Χρέους πού έχει κάθε άνθρωπος να εκπληρώσει κάποιο σκοπό για να μην είναι μάταιο το πέρασμά του από τη γη το συναντάμε στούς περισσότερους διανοητές τής εποχής τού Διαφωτισμού.Στούς ανθρώπους όμως δεν υπολογίζονταν οι γυναίκες.Χρέος τών γυναικών θεωρούνταν να γεννούν τούς άνδρες οι οποίοι θα αναλάμβαναν να εκπληρώσουν το Χρέος.Η Αντωνούσα Καμπ. Ανατρέποντας στην πράξη αυτή την αντίληψη,έκανε το Χρέος και δική της υπόθεση παραβαίνοντας τούς κανόνες τής εποχής της,

Η Αντωνούσα δεν αφήνει καμιά αμφιβολία ότι έχει πλήρη επίγνωση τής ατέλειας τού έργου της,παρόλα αυτά έχει τη βεβαιότητα ότι γράφει ιστορία.Η αντίληψή της όμως για το γράψιμο τής ιστορίας είναι αυτή τών απλών ανθρώπων στις κοινωνίες τού προφορικού λόγου: από το γράψιμο τής ιστορίας κατ αυτήν δεν αποκλείονται οι προσωπικές μαρτυρίες,η συναισθηματική φόρτιση,η επανάληψη,η φαντασία,ο ενθουσιασμός.Τα “Ποιήματα τραγικά” είναι ένα επικό έργο 3000 περίπου στίχων γραμμένο σε δεκαπεντασύλλαβο όπως τα δημοτικά τραγούδια,σε μιά γλώσσα ιδιόμορφη,μείγμα τής παλιάς κρητικής διαλέκτου και τής καθαρεύουσας με πολλές στιχουργικές ατέλειες και δοσμένο με ύφος αφελές.Είναι όμως συγκροτημένο,,προσπαθεί να δόσει μιά ολοκληρωμένη εικόνα τής επανάστασης στην Κρήτη μέσα από τις πληροφορίες και τις προσωπικές εμπειρίες πού είχε η συγγραφέας και είναι χωρισμένο σε δυό μέρη,από τα οποία το πρώτο πραγματεύεται την εξέγερση ενάντια στούς Τούρκους και το δεύτερο την κατάληψη από τούς Αιγυπτίους,καθώς και σε υποκεφάλαια όπως: Πόλεμος εις τον Θέρισσο και νίκη τών Ελλήνων,Συνομιλία τών Ελλήνων μετά τών παραδοθέντων Οθωμανών,Πόλεμος πέμπτος εις την Ανώπολιν κ.λ.π.

ένα μικρό δείγμα απ'όσα λέει η Αντωνούσα:
--Για την απόφασή της να γράψει:

“Πράγμα παράδοξον πατρίς είναι να μετριάζει,
η θλίψη σου τη θλίψη μου και να με ησυχάζει.
Επιθυμούσα πάντοτε δια να παραστήσω
Βάσανα και αγώνες σου στον κόσμο να κηρύξω
Ίνα γνωρίσουν βασιλείς τα δικαιώματά σου
και λάβωσι συμπάθειαν πατρίδα τα δεινά σου.
Δεν μ'άφησε η αμάθειαν δια να εκπληρώσω
και την επιθυμίαν μου στον κόσμον να εκδώσω.
Ο παλαιός περιορισμός πατρίδα τού νοός μου
στιχούργημα σ'ιστόρησεν ο ενθουσιασμός μου.....”

 --Από τα προσωπικά βιώματά της:

Μέσα εις την Μητρόπολιν έσφαζαν έναν-έναν
κι από την σκάλαν έτρεχεν ποταμηδόν το αίμα...

...Ογδόντα θανατώσασι εκείνην την ημέραν
κι ο ουρανός εμαύρισεν και έφριξεν η σφαίρα.
Κείνην την μέρα έφευγα από την πολιτείαν
και έτρεμ'ακατάπαυστα η μαύρη μου καρδία.
Τής πεδιάδος τα πουλιά ήκουα να λαλούσι
και εις τον δούλον έλεγα Τούρκοι μάς κυνηγούσι..
. ....Χιλιάδες ήταν στα βουνά γυναίκες και παιδία
τον Ύψισον εκράζαμεν για την ελευθερίαν
Οι έγκυαις γεννούσασι εκεί πού περπατούσαν
Τα βρέφη μένασι νεκρά και άλλοι τα πατούσαν.
Μητέρες παρατούσασι τα βρέφη των στα δάση
θρήνος κλαυθμός εγίνετο και τις να τα κοιτάξει.
Κείναις οι νέαις τών Χανιών,οι καλομαθημένες
εις τα βουνά εμένασι πολλές αποθαμένες.
Μήτε ψωμί μήτε νερόν δεν είχαμεν μαζί μας
μόνο τα χόρτα τού βουνού ήτανε η τροφή μας...

 --Και η έκκλησή της στούς νέους αλλά και στις νέες πού δεν είχαν πάρει ακόμη την πένα:

“Νέοι και νέες τής πατρίς σάς έδοσα αιτίαν,
κάθε καιρόν να γράψετε σωστήν την ιστορίαν
Δεν έχω πλέον δύναμιν εγώ να παραστήσω
τα όσα ετραβήξαμεν εις τον καιρόν εκείνον...”

 

Κάθε καιρόν να γράψετε σωστήν την ιστορίαν

Δεν έχω πλέον δύναμιν εγώ να παραστήσω
τα όσα ετραβήξαμεν εις τον καιρόν εκείνον...”

 Το βιβλίο έχει 103 σελίδες γραμμένες μ'αυτό το ύφος και αποτελεί τη μοναδική μαρτυρία μιάς γυναίκας τού 21 που μιλάει για το ξεσήκωμα έτσι όπως αυτή το είδε και πέρασε στη συνείδησή της.Με την ανυποχώρητη επιμονή της να πάρει το λόγο και τα συνεχή καλέσματά της στις γυναίκες να την ακολουθήσουν,άνοιξε πρώτη το κλειστό μέχρι τότε άβατο πεδίο τής γυναικείας γραφής.Ταυτόχρονα έδειξε με τον τρόπο της στούς διανοούμενους ότι δεν μπορούν να μονοπωλούν το λόγο.

Να θυμηθούμε αυτή την σημαντική φυσιογνωμία πού την έσβησε το σφουγγάρι, αυτό πού περνάει συνήθως από την ιστορία και σβήνει συνήθως κάθε γυναικεία παρουσία. Μιά γυναίκα  πού πάλεψε μέσα σ’έναν βαριά αντροκρατούμενο κόσμο να καταθέσει και τη δικιά της μαρτυρία και δεν δέχτηκε ποτέ ότι ήταν ασήμαντη όπως προσπαθούσαν να της υποδείξουν

 Ακολουθεί και δεύτερο μέρος