ΤΙ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΑΝ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΚΑΤΙ ΜΕΡΟΣ Α΄ ΤΟ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΤΕ ΠΟΥ ΥΠΗΡΧΕ ΚΑΙ ΤΩΡΑ ΠΟΥ ΛΕΙΠΕΙ ΔΡΑΜΑΤΙΚΑ

 

Αυτό είναι ένα κείμενο πού έγραψα σε μια προσπάθεια να δώσω κι εγώ  μια γνώμη πάνω στο αγωνιώδες ερώτημα πού μπαίνει από διάφορες  μεριές αν εκτός από τις αναλύσεις μπορούμε να προχωρήσουμε και σε προτάσεις για το τι να κάνουμε, γιατί είναι ανάγκη να κάνουμε κάτι.
Προσπαθώντας να βρω τι θα μπορούσε να είναι αυτό, ξεκίνησα από δυό προτάσεις πού άκουσα στο Συνέδριο, πιστεύοντας ότι θα μπορούσαν να αποτελέσουν την αρχή μιάς συζήτησης: «Να δημιουργήσουμε επαναστατικό υποκείμενο» και «Δημοκρατική Επανάσταση». Παραβλέποντας το γεγονός ότι οι όροι αυτοί με αναφορά σε κάποια Επανάσταση μοιάζουν σήμερα παρωχημένοι γιατί δεν προκύπτουν από την κατάσταση πού ζούμε, τούς αφήνω όπως τούς άκουσα μια και είναι κατανοητό πιστεύω ότι το ζητούμενο είναι μια αντίσταση, εξέγερση, ανατροπή, όπως μπορούσαμε να την ονομάσουμε και προχωρώ στην ουσία.

Τι είναι το επαναστατικό υποκείμενο και μπορεί να δημιουργηθεί όταν δεν υπάρχει;
Ψάχνοντας στα διάφορα κείμενα πού κυκλοφορούν διαπίστωσα μια διάσταση απόψεων ως προς τον ορισμό ενώ παλιότερα ήταν πιο καθαρό το πού παρέπεμπε. Σήμερα υπάρχει μια τάση να ταυτιστεί με κάποιον πολιτικό φορέα, κόμμα κ.λ.π. πού να έχει στόχο την ανατροπή τού καθεστώτος ή ίσως και μια καλλίτερη διαχείρισή του, κατάλοιπο ίσως από την εποχή των μπολσεβίκων, και πιθανόν μ’ αυτήν την έννοια να χρησιμοποιήθηκε και στο Συνέδριο. Ο πολιτικός φορέας όμως δεν είναι επαναστατικό υποκείμενο ακόμα κι αν έχει στόχο την ανατροπή του συστήματος. Μπορεί να είναι ή να φιλοδοξεί να γίνει αντιπρόσωπος τού υποκειμένου και να μιλάει στο όνομά του ή να το υποκαθιστά όταν δεν υπάρχει, υποκείμενο όμως ο ίδιος δεν είναι, είναι μόνο το είδωλό του.

Κατά τη γνώμη μου λοιπόν ο όρος «επαναστατικό υποκείμενο» ταιριάζει σε μια κοινωνική κατηγορία και όχι στο τυχόν πολιτικό της είδωλο. Με την έννοια πού το χρησιμοποιώ εγώ επαναστατικό υποκείμενο είναι μιά νεαρή χρονολογικά κοινωνική τάξη, κατηγορία ή ομάδα, όπως θέλουμε τη λέμε, η οποία ,μέσα από την κοινωνική εξέλιξη έχει αποκτήσει μιά δύναμη και παίζει ή είναι στα πρόθυρα να παίξει έναν ρόλο στην οικονομία και στην παραγωγή είναι δηλαδή απαραίτητη για το ίδιο το σύστημα αλλά δεν έχει πρόσβαση στην εξουσία ενώ συνήθως χτυπιέται και καταπιέζεται απ' αυτή για να μην μπορέσει να εξαργυρώσει την κοινωνική της δύναμη. Τονίζω το νεαρή για να μην έχει προλάβει να ενσωματωθεί στο σύστημα κι εκείνο να μην έχει βρει τούς τρόπους για να την αφομοιώσει Τέτοια για παράδειγμα, ήταν η νεαρή εργατική τάξη τής πρώτης βιομηχανικής επανάστασης εκείνη πού πρωταγωνίστησε στις εξεγέρσεις τού 1848, χρονιά πού εκδόθηκε και το Κομμουνιστικό Μανιφέστο, στη Γαλλία βασικά αλλά και σε πολλές χώρες τής Ευρώπης. Τέτοια ήταν τα νεαρά παιδιά την εποχή τής λεγόμενης τεχνικοεπιστημονικής  ή τρίτης βιομηχανικής επανάστασης τα οποία μέσα από τα Πανεπιστήμια αλλά και τα Λύκεια ξεκίνησαν τις εξεγέρσεις τής δεκαετίας τού 60 με αποκορύφωμα την έκρηξη τού 1968 στη Γαλλία και πάλι η οποία απλώθηκε και σε άλλα στρώματα τού πληθυσμού και πήρε σχεδόν παγκόσμιες διαστάσεις. Από μια άποψη, θα έλεγα ότι τέτοιο ρόλο, καθοριστικό για τις εξεγέρσεις στην Ελλάδα τής δεκαετίας τού 60 και στο αποκορύφωμα των Ιουλιανών τού 1965 έπαιξαν και οι οικοδόμοι με την σημασία πού είχε πάρει η εργασία τους μέσα στα πλαίσια τής ξέφρενης ανοικοδόμησης μετά την Κατοχή και τον Εμφύλιο και την εσωτερική μετανάστευση στις μεγάλες πόλεις. Δεν ήταν μόνοι τους, συναντήθηκαν και με άλλα στρώματα απ΄αυτά πού δρούσαν και στην Ευρώπη διανοούμενοι, φοιτητές και σπουδαστές, αγωνιστές τής Αριστεράς κ.λ.π. αλλά η παρουσία τους σε όλους τού αγώνες τής περιόδου έπαιξε καθοριστικό ρόλο για το τότε κίνημα.
Το επαναστατικό υποκείμενο σε κάθε περίοδο μπορεί να συμμετέχει και σε πολιτικά σχήματα αλλά εκείνο πού το μετατρέπει σε υποκείμενο και πρωταγωνιστή στους αγώνες ενάντια στο σύστημα είναι η συνείδηση ότι έχει ή πρόκειται να έχει έναν σημαντικό ρόλο μέσα στην παραγωγική και κοινωνική διαδικασία
Η ύπαρξη επαναστατικού υποκειμένου δεν σημαίνει βέβαια ότι αυτόματα θα δημιουργηθεί επαναστατική κατάσταση ή έστω ένα δυναμικό κίνημα, τίποτα δεν δημιουργείται αυτόματα, όλα έχουν τις προϋποθέσεις τους, όμως σίγουρα είναι κάτι πού ανοίγει το δρόμο για την μεγάλη εξέγερση και διευκολύνει πολύ τις διαδικασίες αφού υπάρχει ο πυρήνας πάνω στον οποίο θα μπορούσε να στηριχτεί ένα κίνημα. Όμως επαναστατικό υποκείμενο σήμερα δεν υπάρχει, αυτό είναι σαφές. Συνήθως αυτοί οι όροι αναφέρονταν στο παρελθόν σε συνδυασμό με την ιδέα μιάς μυθοποιημένης εργατικής τάξης. Αλλά ή εργατική τάξη σήμερα δεν είναι πια αυτό πού ήταν όχι μόνο από την σκοπιά τής ιδεολογικής ενσωμάτωσής της στο σύστημα αλλά και από το γεγονός τής προσωρινότητάς της, τής εύκολης μεταπήδησής των μελών της  σε άλλες κοινωνικές κατηγορίες, τής κινητικότητάς της και τής υπαρκτής τάσης να αντικατασταθεί ολοκληρωτικά από τις μηχανές και τα ρομπότ. Από το γεγονός επίσης ότι από πολλά χρόνια δεν κατέχει πια την γνώση του αντικειμένου τής εργασίας της όπως συνέβαινε στις παλιές φάμπρικες, τα μέλη της είναι εύκολα αντικαταστάσιμα γιατί είναι ανειδίκευτα, δεν είναι αυτά πού παράγουν το σημαντικότερο μέρος τού πλούτου γιατί οι τεράστιες επενδύσεις πού απαιτεί η σημερινή βιομηχανία η οποία τείνει όλο και περισσότερο να περιορίζεται στη μεγάλη και τη βαριά, το κέρδος παίζεται πια στα καταναλωτικά δίκτυα, στις τράπεζες και στα δάνεια, στα χρηματιστήρια και στις μετοχές και στην ψηφιακή οργάνωση η οποία τείνει όλο και περισσότερο να καταργήσει τούς ζωντανούς εργάτες. Οι οποίοι με τη σειρά τους δεν μπορούν πια να έχουν εκείνο τον δυναμισμό πού είχαν σε παλιότερες εποχές και την αυτοπεποίθηση ότι παίζουν σημαντικό ρόλο στη λειτουργία τής παραγωγής ώστε να συγκροτηθούν σε υποκείμενο. Περισσότερο συγκεντρώνουν τις ελπίδες τους στο να καταφέρουν να πάψουν να είναι εργάτες κι αν όχι οι ίδιοι τουλάχιστον τα παιδιά τους, παρά να θελήσουν σαν εργάτες να στηρίξουν κάποιο ανατρεπτικό κίνημα.
Ούτε οι νέοι εκκολαπτόμενοι επιστήμονες των κινημάτων πού κατέληξαν στην έκρηξη τού 68 μπορούν να υπάρξουν σήμερα και να οδηγήσουν σε ένα παρόμοιο κίνημα. Παρόλο ότι συχνά τονίζεται η νεαρή ηλικία των εξεγερμένων τής δεκαετίας τού 60 η οποία και παρουσιάζεται σαν επαναστατικός παράγοντας, αυτό πού πραγματικά είχε συμβεί ήταν πώς εκείνη η γενιά έτυχε να ζήσει την πρώτη της νεότητα παράλληλα με  μια νέα φάση στην οποία έμπαινε το σύστημα (την είπαν τεχνικοεπιστημονική επανάσταση) κατά την οποία αυτό δεν είχε ξεδιπλώσει όλο το περιεχόμενό του αφήνοντας έτσι αρκετή θέση στην φαντασία και μη έχοντας προλάβει ακόμα να αναπτύξει όλους τούς μηχανισμούς αφομοίωσης των ατόμων και των κινημάτων πού θα ανέπτυσσε αργότερα. Ο Γκύ Ντεμπόρ, ο σημαντικός και αγωνιστής θεωρητικός εκείνης τής εποχής, μεγαλύτερος σε ηλικία από τη γενιά τού 68, είχε προφητεύσει την εξέλιξη τού φοιτητικού κομματιού της ενόσω η εξέγερση διαρκούσε ακόμα. Είχε γράψει ότι δεν περιμένει από τούς φοιτητές να μείνουν αλώβητοι από το σύστημα γιατί είναι μεν επαναστάτες αλλά δεν έχουν πιάσει ακόμα δουλειά. Οι δουλειές πού τούς περιμένουν σαν επιστήμονες θα είναι τέτοιες πού θα απαιτούν απ΄αυτούς να στηρίξουν το σύστημα, η επανάστασή τους αναγκαστικά θα τελειώσει. Αυτό και έγινε. Δεν αφομοιώθηκαν βέβαια όλοι αλλά όσοι παρέμειναν εκτός ήταν βασικά αυτοί  πού δεν μπήκαν στην αγορά εργασίας με την ιδιότητα για την οποία τούς προόριζαν τα πανεπιστήμια.
Ποια είναι η εξέλιξη σήμερα; Νέοι υπάρχουν και τώρα βέβαια αλλά δεν μοιάζουν καθόλου με εκείνους τής δεκαετίας τού 60. Είναι ίσως γιατί ζουν την νεότητά τους μέσα σ΄ένα υπερώριμο, στα όρια τής σήψης σύστημα ικανό να σκοτώσει κάθε ικμάδα νεανικής ορμής. Ένα σύστημα το οποίο, όσο κι αν είναι υπό κατάρρευση σε όλα τα επίπεδα, μοιάζει πανίσχυρο απέναντι στις μάζες επειδή έχει εξασφαλίσει δύο βασικά πράγματα: μια τερατώδη τεχνολογία, τεχνολογία ικανή να σκορπίσει το θάνατο σε τεράστιες αποστάσεις και μάλιστα με το πάτημα ενός κουμπιού, ικανή να βάλει φωτιά σ’ όλον τον πλανήτη, να ρίξει αρρώστιες και δηλητήρια στη φύση, μαζί με μια παγερή και αδίστακτη νοοτροπία αυτών πού το χειρίζονται να μην ενδιαφέρονται καθόλου πόσο θάνατο και πόση καταστροφή θα προκαλέσουν αρκεί να πετύχουν τα σχέδιά τους. Οι άνθρωποι δε νοιώθουν σε θέση να αντιμετωπίσουν έναν τέτοιο εχθρό, παραλυμένοι από ένα φόβο πού το σύστημα φροντίζει για τη μόνιμη παρουσία του ώστε οι άνθρωποι να νοιώθουν περικυκλωμένοι από απειλές πού κάνουν να μοιάζει μάταιη κάθε αντίσταση. Επόμενο είναι οι πιο πολλοί να επιδιώξουν την συμφιλίωση με ένα τέτοιο σύστημα, ακόμα και οι πρώην επαναστάτες. Τις πιο πολλές φορές αυτό δεν γίνεται συνειδητά αλλά με μια εκλογίκευση ώστε να μην παραδεχτούν την συντριπτική ήττα τους Και χωρίς να το καταλάβουν βρίσκονται να εκφράζουν τις ίδιες ιδέες με τα Διευθυντήρια διατυπωμένες μόνο με μια διαφορετική γλώσσα

Εδώ βρίσκεται λοιπόν κατά τη γνώμη μου ο πιό σοβαρός από τούς πολλούς παράγοντες πού συντελούν στην απραξία. Από τη μια μεριά δεν υπάρχει επαναστατικό υποκείμενο  Η κοινωνία έχει σαν πυρήνα πιά αυτό πού είχε επιθυμήσει και δρομολογήσει στις μέρες της η Μάργκαρετ Θάτσερ εφαρμόζοντας στην πράξη μαζί με τον Ρήγκαν τις ιδέες τού θεωρούμενου σαν «πατέρα τού νεοφιλελευθερισμού» Μίλτον Φρήντμαν, έργο πού αποτέλειωσαν οι επίγονοί της στην εποχή τής Παγκοσμιοποίησης : επιδίωξη το απομονωμένο, αδύναμο, εξαρτημένο, φοβισμένο και σε μεγάλο βαθμό ενσωματωμένο στο σύστημα άτομο. Τέτοια άτομα, όσο πολυπληθή σύνολα και αν αποτελούν αριθμητικά, είναι πολύ δύσκολο να δημιουργήσουν μια αντίσταση με προοπτική. Από την άλλη, ένα Σύστημα πού έχει στη διάθεσή του μια τρομακτική τεχνολογία, πού δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει την πιο παράλογη βία αλλά έχει αναπτύξει και σατανικές μεθόδους ψυχικής χειραγώγησης και κατασκευής συνειδήσεων. Είναι αυτό πού έχει καταφέρει με τις μεθοδεύσεις του να μην υπάρχει επαναστατικό υποκείμενο μέσα στους λαούς.
Τι σημαίνουν όλα αυτά; Δεν υπάρχουν προτάσεις πού μπορούν να γίνουν για μια έξοδο από την παραίτηση; Αποκλείεται να υπάρξει αντίσταση χωρίς επαναστατικό υποκείμενο;
Όχι δεν αποκλείεται και έχει συμβεί. Μόνο είναι πιο δύσκολο όταν δεν υπάρχει ένας κεντρικός πυρήνας, μια ήδη συγκροτημένη σε κάποιο βαθμό ιδεολογία και λειτουργία. Και είναι πιο εύκολο να σκορπίσει η πρώτη συσπείρωση πού τυχόν έχει γίνει κατορθωτή, μόλις αρχίσουν οι δυσκολίες, να διαλυθεί το συλλογικό σώμα και τα άτομα να ξαναγίνουν αυτά πού ήταν στην αρχή, μονάδες δηλαδή, ασύνδετες μεταξύ τους. Στο δεύτερο μέρος αυτού τού κειμένου θα ασχοληθώ συγκεκριμένα με την εξέγερση χωρίς υποκείμενο παίρνοντας για παράδειγμα το κίνημα των Πλατειών.