Η ΕΛΕΝΑ ΝΑΘΑΝΑΗΛ ΚΑΙ Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ ΤΩΝ ΠΡΟΤΥΠΩΝ

Τα αφιερώματα΄στην΄Ελενα Ναθαναήλ συνήθως παραλείπουν κάτι.Να συνδέσουν την πορεία της με την εποχή στην οποία εμφανίστηκε.Φυσική η παράλειψη γι αυτούς πού δεν ήταν τότε και δεν ξέρουν τι σήμαινε αυτό,όχι όμως και για μάς πού ζήσαμε τα ταραγμένα εκείνα χρόνια και βιώσαμε τις σαρωτικές αλλαγές πού συμβαίναν σε όλους τούς τομείς τής κοινωνικής ζωής. Εμείς ξέρουμε ότι η πορεία τής Έλενας δεν έγινε μέσα σ''ένα χρονικό κενό και ούτε θα ήταν η ίδια αν δεν ξεκινούσε την καριέρα της σ'εκείνη τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή πού τα πρότυπα άλλαζαν μ'έναν ανατρεπτικό τρόπο.

Γιατί αν ζούσε στις αρχές τού αιώνα και προλάβαινε τα πρώτα βήματα τού κινηματογράφου θα μπορούσε πιό εύκολα να ενσαρκώσει το γυναικείο πρότυπο τών αντρικών φαντασιώσεων,την άπιαστη και μυστηριακή γυναίκα-θεά τών πιό μακρυνών μύθων,το φρούριο πού δεν μπορούν να κατακτήσουν,τη σπηλιά πού απειλεί να τούς καταπιεί.Κάτι σαν κι αυτό δηλαδή πού υπήρξε για τούς θαυμαστές της η Γκρέτα Γκάρμπο (να σημειώσουμε βέβαια ότι και αυτή συνάντησε δυσκολίες στη διατήρηση τού μύθου της την εποχή τού οικονομικού κραχ τού Μεσοπολέμου όπου οι μύθοι κατέρρεαν, και επέλεξε να εγκαταλείψει τον κινηματογράφο).Η Έλενα είχε όλες τις δυνατότητες να δημιουργήσει ένα τέτοιο πρότυπο: είχε την απόκοσμη ομορφιά και το μυστηριακό βλέμμα πού δημιουργούσαν την αίσθηση ότι ήταν και δεν ήταν μέσα στο σενάριο,ότι ήταν και δεν ήταν μέσα στην καθημερινή ζωή.Κι αυτό μ'έναν τρόπο φυσικό,σα να μην έπαιζε κανένα ρόλο.Αρκούσε να στηθεί μπροστά στο φακό για να έρθουν όλα τα υπόλοιπα μόνα τους.

Αλά δεν ήταν στα 1900 ούτε στο Μεσοπόλεμο πού εμφανίστηκε.Ήταν στην εποχή πού σ'ολόκληρη την Ευρώπη,στην Αμερική,ακόμα και σε μέρη τής Ασίας απλωνόταν ένα πρωτόγνωρο νεολαιίστικο κίνημα,αυτό πού έδοσε τελικά την επαναστατική έκρηξη τού Μάη τού 68.Το κίνημα αυτό αμφισβήτησε μ'ένα δυναμικό τρόπο όχι μόνο τα οικονομικά και πολιτικά πρότυπα τής εποχής (αυτό μάλλον ακολούθησε την πρώτη αμφισβήτηση),αλλά πάνω απ'όλα τα πολιτιστικά πρότυπα,τις ιδέες,τις αξίες και τον τρόπο ζωής πού επικρατούσαν τότε.Επειδή δε το κίνημα αυτό είχε μαγάλη επιρροή και ρίζες στον χώρο τής τέχνης (σ'ένα βαθμό εκεί προετοιμάστηκε), ήταν και εκει πού η ανατροπή ολόκληρης τής παραδοσιακής τέχνης πήρε μορφή σαρωτική.Στο θέατρο,για παράδειγμα,έφτασε στο σημείο τής ολικής αμφισβήτησης τής ιδιοποίησης τής τέχνης από μιά ελίτ καλλιτεχνών και διανοουμένων με αποτέλεσμα να πάρει διαστάσεις η τάση τής κατάργησης τού διαχωρισμού σκηνής και θεατών: οι ηθοποιοί κατέβαιναν στην πλατεία ή καλούσαν τούς θεατές ν'ανέβουν στην σκηνή και να πάρουν μέρος στην παράσταση.Τότε αμφισβητήθηκε μαζικά το σταρ-σύστεμ και η μυθοποίηση τών ηθοποιών.Οι παλιές ντίβες γκρεμίζονταν από το θρόνο τους,οι νέες πρωταγωνίστριες έμοιαζαν με τη γυναίκα τής διπλανής πόρτας,είχε έρθει η εποχή τών αντιστάρ.Τα σενάρια γίνονταν πιό ρεαλιστικά,οι μύθοι ξεθωριαζαν,τέχνη και πραγματική ζωή έμοιαζαν να πλησιάζουν και να ταυτίζονται.

Όλα αυτά βέβαια στο ευρωπαϊκό στερέωμα,όμως και η Ελλάδα δεν έμεινε ανέγγιχτη απ'αυτό το ρεύμα.Πέρασε χωρίς να γίνει πολύ συνειδητό και χωρίς βέβαια να κρατήσει πολύ.Η Ελλάδα βρισκόταν σε καθεστώς δικτατορίας και η η παρουσία τής Χούντας τού έδοσε ένα γρήγορο τέλος κάνοντας την εξεγερμένη νεολαία να παραμερίσει τα καλλιτεχνικά για να στραφεί σε πιό άμεσους πολιτικούς στόχους.Υπήρξε όμως,έστω για ένα σύντομο διάστημα και άφησε τη σφραγίδα του στα καλλιτεχνικά πράγματα.

Εμείς είμαστε η έφηβη αληταρία τής εποχής πού, έχοντας δεχτεί την επιρροή εκείνου τού ρεύματος και θάλοντας να το επιβάλουμε,στηνόμαστε έξω από τα θέατρα,τις συναυλίες,το φεστιβάλ Θεσσαλονίκης κ.λ.π. για να γιουχάρουμε όλα τα παλιά σύμβολα επειδή πιστεύαμε ότι,καλλιεργώντας μύθους και κρύβοντας την πραγματικότητα,οδηγούν τον κόσμο στην αποβλάκωση.Φυσικά τώρα δεν επικροτώ καθόλου αυτή την συμπεριφορά μας από την οποία δεινοπάθησαν αρκετά μέχρι τότε ινδάλματα.Αλλά τότε νοιώθαμε την ανάγκη να εκφράσουμε με βίαιο τρόπο την απαίτηση να αλλάξουν τα πρότυπα.

Μέσα σ'όλα αυτά,την Έλενα τη θεωρήσαμε αμέσως σαν τον δικό μας άνθρωπο στο χώρο τού κινηματογράφου,σαν αυτή πού ήρθε να γκρεμίσει τούς παλιούς μύθους.Το φανταζόμαστε ότι δεν είχε σχέση η ίδια με κανένα κίνημα,ούτε μάς άρεσαν όλοι οι ρόλοι της, την αποδεχόμαστε όμως παρόλα αυτά.Γιατί ο άνεμος τής αλλαγής και τών ανατρεπτικών ιδεών τής εποχής την είχε πάρει στα φτερά του,ενσάρκωνε την αλλαγή πού απαιτούσαν οι καιροί χωρίς μάλλον να το συνειδητοποιεί καθόλου η ίδια.Ήταν σα να πήρε τη σκυτάλη από εκείνη πού θεωρήθηκε η αιώνια σταρ,από την Γκρέτα Γκάρμπο,για να κατεβάσει το μύθο τής μυστηριακής γυναίκας κατευθείαν μέσα στην καθημερινή ζωή,σαν την τέχνη πού κατέβαινε στούς δρόμους.Είχε την σπάνια ομορφιά πού την έκανε να ξεχωρίζει αμέσως από τις συνηθισμένες γυναίκες αλλά η ίδια έδειχνε να αδιαφορεί γι αυτό,σα να μην ήξερε σε τι χρησιμεύει.Θα μπορούσε να γίνει η απόλυτη σταρ αλλά ήταν εκείνη πού καταργούσε και κουρέλιαζε μάλιστα το σταριλίκι,όπως απαιτούσε η τέχνη τής εποχής η οποία δεν θα μπορούσε να βρει καλλίτερο εκπρόσωπο στο σανίδι και στη σκηνή.Το γεγονός ότι η ίδια η Έλενα δε φαινόταν να είναι συνειδητή οπαδός κανενός ρεύματος ή κινήματος την έκανε πιό φυσική στην εκπλήρωση αυτού τού ρόλου: ήταν παιδί εκείνης τής εποχής και τών κινημάτων της μ'ένα φυσικό τρόπο και δεν χρειαζόταν να το ξέρει.

Ένα άλλο αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό τής Έλενας ήταν ότι,σε αντίθεση μ'όλες τις σταρ πού καθιερώθηκαν σαν γόησσες,εκείνη δεν ήταν μόνο ίνδαλμα τών αντρών,είχε μεγάλη απήχηση και στις γυναίκες.Γιατί,λιγότερο με τούς ρόλους της και περισσότερο με την όλη προσωπικότητά της ήταν μιά γυναίκα πού απείχε πολύ από το πρότυπο πού κυριαρχούσε στον κινηματογράφο τής γυναίκας πού ζούσε για να αρέσει στούς άντρες,πού ήταν όπως αυτοί θέλαν τη γυναίκα. Εκπροσωπώντας τη νέα ελεύθερη γυναίκα πού ήταν χειραφετημένη για τον εαυτό της συναντούσε τη γυναικεία αφύπνιση τής εποχής.Και πάλι,δε νομίζω ότι υπήρξε ποτέ συνειδητή φεμινίστρια, και πάλι χωρίς να το ξέρει η ίδια βρέθηκε να εκφράζει τις αναζητήσεις τών γυναικών τού καιρού της,όχι βέβαια τών παραδοσιακών γυναικών πού μπορεί να τη ζηλεύαν για τα προσόντα πού αυτές δεν είχαν,αλλά τών “άλλων”,τών γυναικών τής εξέγερσης πού είχαν κάνει δυναμικά την εμφάνισή τους σ'εκείνη τη μοναδική εποχή τη δικιά της και τη δικιά μας.

Δυστυχώς όμως,στην Ελλάδα λόγω τής Δικτατορίας αυτό το κίνημα αμφισβήτησης κράτησε πολύ λίγο.Μα και όσο υπήρχε ήταν αρκετά αδύναμο και ανώριμο για να υποστηρίξει αποτελεσματικά τις ιδέες του.Εμείς την Έλενα τη νοιώθαμε σαν τον δικό μας άνθρωπο και απερίφραστα το δηλώναμε αυτό στις μεταξύ μας συζητήσεις αλλά είχαμε ασχοληθεί πολύ περισσότερο με το να γιουχάρουμε και να ανατρέψουμε τούς παλιούς παρά για να στηρίξουμε την ίδια και ό,τι το νεωτερικο είχε εμφανιστεί τότε.Το νέο ρεύμα ελάχιστα έως καθόλου δεν είχε προλάβει να επιρρεάσει τον κύκλο τών καλλιτεχνικών παραγόντων γι αυτό το αποτέλεσμα σε έργα και παραστάσεις ήταν πολύ πενιχρό.Με τη Μεταπολίτευση σκορπίσαμε και μεις στούς τέσσερεις ανέμους και οι ιδέες πού υποστηρίξαμε έσβησαν ή ενσωματώθηκαν σε πολύ λιγότερο επαναστατικά καλούπια.Φαντάζομαι πώς όταν χαθήκαμε εμείς θα πρέπει και η Έλενα να ένοιωσε κάπου τον κλονισμό τής εγκατάλειψης παρόλο ότι δε νομίζω να είχε πάρει καν είδηση την παρουσία μας κι ας είμαστε εμείς το πραγματικό κοινό της.Από συνεντεύξεις της φαίνεται ότι εντελώς αλλού έψαχνε το δικό της κοινό.Κάπου την αφήσαμε αντιμέτωπη με τον παλιό κόσμο και όπως χαθήκαμε κι εμείς μάλλον χάθηκε κι εκείνη σε μιά καλλιτεχνική αναζήτηση πού δεν οδηγούσε αλλού παρά στην απομάκρυνση απ'αυτό τον χώρο

Κι έτσι συνέβηκε αυτό το παράδοξο,εκείνη να είναι το σύμβολό μας κι εμείς το πραγματικό κοινό της αλλά να μην έχουμε ποτέ συναντηθεί.Γι αυτό,συναντώντας τη σελίδα της στο φέϊς μπουκ ένοιωσα σα να χρωστάω να γράψω κι εγώ κάτι κι ας είναι τόσο ετεροχρονισμένο,κάτι για εκείνη την εποχή πού είναι πια τόσο μακρυά αλλά μένει αξέχαστη για μάς πού ζήσαμε τη θύελλά της.